Zwartboek (2006)

Alternatieve titel: Black book

Regie

Paul Verhoeven

Scenario

Gerard Soeteman, Paul Verhoeven

Release

14 september 2006

Producent

Graham Begg, Jeroen Beker, Teun Hilte, San Fu Maltha, Marc Noyons, Justine Paauw, Jos van der Linden, Frans van Gestel

Duur

138 minuten
Filminformatie

Verhaal

Wanneer het onderduikadres van de mooie joodse zangeres Rachel Steinn per ongeluk wordt gebombardeerd, besluit ze om met een groep joden de Biesbosch over te steken naar reeds bevrijd gebied. De boot stuit echter op een Duitse patrouille en alle vluchtelingen worden op brute wijze afgeslacht. Alleen Rachel weet te ontkomen. Ze sluit zich aan bij het verzet, en weet als Ellis de Vries aan te pappen met de hoge Duitse SD-officier Müntze. Deze is erg van haar gecharmeerd en biedt haar een baan aan. Het verzet heeft ondertussen het plan opgevat een groep gevangen genomen verzetslieden te bevrijden met hulp van Ellis. Dit mislukt jammerlijk omdat het verraden is. Ellis wordt zowel door het verzet als door de Duitsers als schuldige aangewezen. Met Müntze aan haar zijde duikt ze weer onder, samen het einde van de oorlog afwachtend. De bevrijding brengt Ellis geen vrijheid; zelfs niet wanneer ze de echte verrader weet te ontmaskeren....

Cast

Carice van Houten (Rachel/Ellis), Sebastian Koch (Ludwig Müntze), Thom Hoffman (Hans Akkermans), Halina Reijn (Ronnie), Waldemar Kobus (Günther Franken), Derek de Lint (Gerben Kuipers), Christian Berkel (General Käutner), Dolf de Vries (Notary Smaal), Peter Blok (Van Gein), Michiel Huisman (Rob), Ronald Armbrust (Tim Kuipers), Frank Lammers (Kees), Matthias Schoenaerts (Joop), Johnny de Mol (Theo), Xander Straat (Maarten), Diana Dobbelman (Mrs. Smaal), Rixt Leddy (Anny), Lidewij Mahler (Linda), Pieter Tiddens (Herman), Gijs Naber (Cas), Dirk Zeelenberg (Siem), Michiel de Jong (David), Jobst Schnibbe (Driver Müntze), Boris Saran (Joseph), Jack Vecht (Mr. Stein), Jacqueline Blom (Mrs. Stein), Seth Kamphuijs (Brother Max), Herman Boerman (Skipper Willi), Reinier Bulder (Farmer), Bert Luppes (Mr. Tjepkem ), Marisa Van Eyle (Mrs. Tjepkema), Heleen Mineur (Stientje Tjepkema), Bas van der Horst (Jantje Tjepkema), Foeke Kolff (child Tjepkema), Merel van Houts (child Tjepkema), Charlotte Rinnooy Kan (child Tjepkema), Maaike Kempeneers (child Tjepkema), Janni Goslinga (Lady in Fur Coat), Wimie Wilhelm (Female Prison Guard), Theo Maassen (Prison Guard with Baret), Tjebbo Gerritsma (Prison Guard with Accordion), Timothy Deenihan (Canadian Colonel), Nolan Hemmings (Captain British Intelligence), Garrick Hagon (British General), Ronald de Bruin (Dutch SD in Train #1), Menno Van Beekum (Dutch SD in Train #2), Marcel Musters (Henk), Hugo Metsers (Shock Trooper), Rian Gerritsen (Drunken Woman in Prison #1), Susan Visser (Drunken Woman in Prison #2), Maiko Kemper (Siegfried), Carsten Sasse (German Sentry), Liza de Weerd (Receptionist), Willem de Wolf (Property Man), Oded Menashe (Husband of Rachel Rosenthal-Steinn), Roni Yedid (Daughter of Rachel Rosenthal-Steinn), Tomer Agami (Son of Rachel Rosenthal-Steinn), Gabriela Lewis (Tour Guide), Emiel Jansen (Misc. Voices), Wouter van Opijnen (Canadian Truckdriver)

Ontstaan

Regisseur Paul Verhoeven werkte samen met scenarist Gerard Soeteman de afgelopen twintig jaar in etappes aan het verhaal van de ondergedoken Joodse zangeres Rachel Steinn. Het scenario ging pas vlotter toen zij het hoofdpersonage werd.

De opnamen van de filmthriller Zwartboek van regisseur Paul Verhoeven, die op 28 oktober 2004 zouden beginnen, werden uitgesteld, omdat de dan 66-jarige regisseur maandag 18 oktober 2004 in een ziekenhuis in Los Angeles behandeld werd aan zijn hart.

In 2004 kreeg de film 900.000 euro uit het budget voor publieksfilm, in 2005 werd dat ingeruild voor 1,9 miljoen euro. Daardoor viel Vox populi van Eddy Terstall buiten de boot. Staatsecretaris Medy van der Laan heeft zich persoonlijk sterk gemaakt dat Paul Verhoeven het geld kreeg. Films voor het Telescoopgeld mogen eigenlijk niet duurder zijn dan 4,5 miljoen euro en het budget is 17 miljoen euro. Later werd de persoonlijke bemoeienis ontkent.

Cameraman Theo van de Sande keerde voor het eerst in 20 jaar ook terug naar een Nederlandse film. Opgenomen in in tachtig draaidagen in o.a. Delft, Hardenberg (boerderij aan de Jachthuisweg), Den Haag (Sweelinckplein. Het Plein en omliggende gebouwen vormen in de film van Paul Verhoeven het hoofdkwartier van de nazi's. Sociëteit De Witte werd van buiten aangekleed als kantoor van de Sicherheitsdienst).

Zwartboek begint en eindigt in 1956 in een kibboets in Israël, waar gewapende soldaten rondlopen om de joodse gemeenschap te beschermen tegen vijanden van buitenaf.

Verhoeven pakte het groots aan. Zwartboek is met een budget van 17 miljoen euro de duurste Nederlandse film die ooit gemaakt is. Het geld ging vooral op aan de productie: zo werd voor één korte scène uit Engeland een heuse B-17 bommenwerper overgevlogen. In een van de bevrijdingsscènes spelen meer dan 1100 figuranten mee.

Regisseur Paul Verhoeven was lange tijd op zoek naar een vooroorlogse boerderij om op te blazen voor een cruciale scène. Na lang zoeken werd die gevonden in de gemeente Hardenberg. De regisseur had eerder zijn oog laten vallen op respectievelijk een Noordbrabantse boerderij en een boerderij in Nationaal Park de Brabantse Biesbosch, maar in dat laatste pand bleken vleermuizen aanwezig. Daarvoor moest eerst een ontheffing van de Flora- en faunawet worden aangevraagd. Het pand aan de Jachthuisweg bij Hardenberg is onbewoonbaar verklaard en stond op het punt te worden gesloopt.

Wie de filmopnames van Zwartboek van regisseur Paul Verhoeven op de voet wilde volgen, had vanaf dinsdag 8 november 2005 genoeg aan zijn mobiele telefoon. Via de mobiel waren wekelijks de verwikkelingen vanaf de set te volgen. De dienst werd aangeboden door Vodafone in samenwerking met Casema. Het was voor het eerst dat 'the making of' van een Nederlandse film via de telefoon was te volgen.

Dolf de Vries en Derek de Lint speelden beiden ook in SOLDAAT VAN ORANJE.

Halina Reijn en Carice van Houten waren al vriendinnen toen de opnamen van de film begonnen. Halina heeft ook nog een test gedaan voor de rol van Carice.

Carice over haar hoofdrol: ‘Als het publiek mij niet leuk vindt is dat toch een dingetje, want ik zit in bijna ieder shot’. Carice van Houten kreeg bij de opnamen een relatie met Sebastian Koch. Ook kreeg ze twee honder liter stront over zich heen. Carice mocht voor het eerst zelf zingen in de film: ze zingt onder meer Die fesche Lola van Marlene Dietrich.

Beroemde quote uitgesproken door Johnny de Mol: "Je vloekt!! Godslasteraar! !! Je vloekt!!!!"

Geselecteerd voor de competitie van het festival van Venetië, maar de film won in september 2006 geen Gouden Leeuw. Het is echter wel een zeldzaamheid dat een Nederlandse speelfilmproductie voor de prestigieuze competitie van Venetië werd uitgekozen. In het verleden hebben Nederlandse filmmakers als Joris Ivens, Orlow Seunke en Alex van Warmerdam wel prijzen in de wacht gesleept op het Italiaanse evenement. Het festival van Venetië is het oudste filmfestival ter wereld.

Op donderdag 7 september 2006 was een hele aflevering van De Wereld Draait Door (VARA) gewijd aan Zwartboek. Prins Willem-Alexander en prinses Máxima woonden dinsdag 12 september 2006 in het Pathé Theater in Den Haag de première bij.

De film werd ongezien al aangekocht door 18 landen. Sony Pictures Classics (SPC) kocht de rechten voor USA, Canada, Australië, Nieuw Zeeland en India. Het totaal aantal landen waar de film zal worden uitgebracht komt daarbij op een recordaantal van 61.

Gouden Ui voor slechtste acteur voor Johnny de Mol voor zijn rol als hypernerveuze christelijke verzetsstrijder.

Thom Hoffman maakte de opnames van Zwartboek mee als acteur maar ook als fotograaf. Hij legde vast wat er gebeurde op de set van de nieuwste film van regisseur Paul Verhoeven. Het Filmmuseum presenteert zijn foto's vanaf december in de tentoonstelling Beelden van Zwartboek. 'De liefde waarmee deze film is gemaakt, maakte grote indruk op me,' aldus Hoffman. 'Al op de eerste draaidag raakte ik gefascineerd door Verhoevens gedrevenheid. Als ik geen scènes had, was ik alles aan het observeren.' Beelden van Zwartboek is te zien van 1 december 2006 tot en met 8 januari 2007.

Het scenario van de film werd door Laurens Abbink Spaink bewerkt tot een roman. Dat komt in Nederland zelden voor; enkele voorbeelden zijn De Lift, Knetter en Lepel. Laurens zag de film pas toen het manuscript al af was. Uiterlijke kenmerken zijn wel afgestemd op de al bekende cast. Het boek geeft verdieping aan de film. In het boek zitten scènes die in de film zijn vervallen. De aanpak is besproken met Gerard Soeteman. Voor 16 euro te koop met fotokatern en nawoord van Paul Verhoeven en Gerard Soeteman.

Eerste Nederlandse speelfilm die met audiodescriptie op dvd verscheen. Acteur Derek de Lint heeft de audiodescriptie, ofwel filmbeschrijving, ingesproken. Eerder verscheen Blind al als eerste Nederlandse film in de bioscoop met audiodescriptie. Deze film was echter nog niet op dvd uitgekomen. Voor Zwartboek vertelt De Lint op een extra geluidsspoor over de visuele aspecten, zoals mimiek, kostuums en landschappen. Het menu van de dvd is voorzien van gesproken instructies en grote keuzeknoppen waarin het contrast tussen voor- en achtergrond zo groot mogelijk is gemaakt. Zwartboek met audiodescriptie draaide vanaf 14 juni 2007 in Utrecht (City/Movies), Ede (CineMec) en Nijmegen (Lux). De dvd verscheen 21 juni 2007.

Facts

Het zwarte boekje uit de titel was de agenda van een Haagse advocaat die fungeerde als tussenpersoon in gesprekken tussen verzet en bezetter. Het boekje zou de namen van vele verraders en collaborateurs bevatten, maar is nooit teruggevonden.

Er komt een trein in de film voor, een machtige stoomlocomotief met wagons, waarin de eerste ontmoeting tussen Rachel/Ellis en haar Duitse minnaar plaatsvindt. De film speelt volgens NIOD onderzoeker David Barnouw echter ná de spoorwegstaking van september 1944, en toen vonden alleen militaire transporten plaats.

Pers

Mike Naafs in ‘de Filmkrant’ (-): 'Weer die beelden van de bezetting, de bevolking die lijdt, de oorlogstaferelen, het oude jongens krentenbrood van het verzet...waar is hier in jezusnaam dat grijze verleden gebleven? Zit dat in de oprechte liefde van Rachel voor de Duitse SD soldaat Müntze (Sebastian Koch)? Is dat alles? Is dit het verhaal dat hij ons na al die jaren komt vertellen? '

Bart Rietving in Movie2Movie.nl (+): 'Hoewel 'Zwartboek' niet het meesterwerk is geworden waar iedereen op had gehoopt en de door Verhoeven beoogde grijstinten het drama te weinig ten goede komen omdat ze vooral dienst doen als thrillerwendingen laat in het verhaal, is het een film waar geen van de makers zich voor hoeft te schamen. Deze - met zeventien miljoen euro - duurste Nederlandse film aller tijden is over het algemeen een sterk staaltje filmkunst en toont, naast een excellerende Van Houten, een in uitstekende vorm verkerende Verhoeven. Laten we hopen dat hij nu even besluit te blijven, want deze film maakt hongerig naar meer.'

Biosmail.nl van 16 september 2006: "(...) Zwartboek is voor Paul Verhoeven de definitieve film over de Tweede Wereldoorlog. Maar er komen zoveel elementen uit Soldaat van Oranje in voor dat je bijna over een update kunt spreken van de roemruchte film uit 1977. Of een correctie. Verhoeven wilde met Zwartboek laten zien dat verzetshelden niet altijd helden waren en de bezetter niet altijd slecht. (...) Zwartboek is misschien niet provocerend, maar wel typisch Paul Verhoeven: een wervelend mix van harde actie, Hollandse humor en functioneel naakt. De film gaat dan ook in moordend tempo van start. Binnen een half uur is het Joodse meisje Rachel al meerdere keren op miraculeuze wijze aan de dood ontsnapt. Zwartboek moet het wel vaker hebben van miraculeuze plotwendingen, naar mijn idee een zwaktebod voor een film. Daar staat tegenover dat de casting erg goed is uitgevallen. Oudgedienden als Derek de Lint en Thom Hoffman geven de filmkijker een déjà vu gevoel. Maar het zijn vooral Carice van Houten als Rachel en Sebastian Koch als SD-chef Müntze die de show stelen. De opbloeiende romance tussen de twee - die niet helemaal goed wordt uitgewerkt vanwege het accent op actie - is het emotionele anker van de film. Ook Waldemar Kobus overtuigt als echt foute Duitser. Zwartboek is helaas geen meesterwerk geworden. Daarvoor is de film te onevenwichtig. Het is vooral een spannende oorlogsactiefilm geworden. Het was juist zo interessant geweest meer te leren over de motieven van de personages. Voor een film waarin aangetoond moet worden dat er grijstinten liggen tussen goed en fout, zijn de personages soms teleurstellend zwart-wit."

Irene Start in ‘Zone 020’ van 13 september 2006: “(…) uitstekend acteerwerk van Carice van Houten (…) Thom Hoffman, Sebastian Koch, Dolf de Vries en Derek de Lint spelen minstens zo goed. (…) De acteerprestaties verhullen echter niet datde film scripttechnisch hier en daar hapert. Waarom kunnen vrouwen alleen verzet plegen door met hun benen wijd te gaan, terwijl de mannen stoer met geweren zwaaien? En had Zwartboek nu echt zo’n bizarre twist in de plot nodig? Verhoeven mag tegen het einde nog een paar Hollywoodtrucs uit de kast halen (inzoomen op een kapotgeschoten gezicht) er vallen te veel gaten omde film in volle vaart naar het einde te laten doordenderen.”

David Sneek 'Cinema.nl Nieuwsbrief' van 14 september 2006: "(...) De intriges beginnen degelijk genoeg, al doet de stijl van de film wat ouderwets aan. Vooral door Van Houtens mooie mengeling van onschuld en raffinement oogt Ellis' entree bij de kantoren van de bezetter in Den Haag nog als een acceptabel gegeven. Maar de aaneenschakeling van plotwendingen die daarna volgt, kan ook door haar goede spel niet geloofwaardig worden. Het is open huis bij de SS, waar in het hoofdkwartier te veel spionage en contraspionage plaatsvindt en indringers af en aan kunnen lopen. Zeker in het laatste uur is Zwartboek zo volgepropt met actiescènes en onthullingen, dat er voor bespiegeling geen enkele ruimte overblijft. 'Houdt het dan nooit op!', roept Ellis ten slotte in tranen uit wanneer ze voor de zoveelste keer met rampzalige tegenslag wordt geconfronteerd. Het is een opmerking die onbedoeld benadrukt wat er mis is met de film: met roofmoorden en een romance, verraad binnen het verzet en de complotten van de nazi's, naoorlogse vernederingen van collaborateurs en bureaucratische uitwassen bij de bevrijders, neemt het scenario van Zwartboek zo'n overdaad aan thema's op dat de gebeurtenissen nauwelijks indruk kunnen wekken. Verhoeven wil alle aspecten van de Tweede Wereldoorlog in één film laten zien. Die grote ambitie wordt door de gekunstelde plot niet gedragen."

Naomi Dorré op 'On Stage' van 14 september 2006: "(...) Een groot regisseur zet namelijk op iedere film 'handtekeningen', zo ook Verhoeven. Deze keer dus aan Carice van Houten om gehuld in een wit jurkje haar schaamhaar te tonen, net als Sharon Stone in de beroemde 'beavershot' uit Basic Instinct. (...) Het is de duurste Nederlandse film aller tijden geworden en dat is te zien: mooie opnames, grootse sets en een fraaie aankleding. Ook de casting is prima verzorgd. Bijna elke acteur en actrice is geknipt voor de rol - in het bijzonder Halina Reijn als de uitgekookte Ronnie en hoofdrolspeelster Van Houten zelf. Bovendien is het verhaal spannend, ligt het tempo hoog en zijn er ruim voldoende spectaculaire delen om de aandacht vast te houden. Vernieuwend is Zwartboek echter niet. Het is prettig dat ieder personage zowel een schoft als een held kan zijn, onafhankelijk van zijn Nederlandse of Duitse nationaliteit. Maar dat zich onder de Duitsers ook respectabele mensen begaven, weten we inmiddels wel. Ook de slechte behandeling van gevangenen na de bevrijding is algemeen bekend. Dat Verhoeven dit in beeld brengt is eerlijk maar niet shockerend. Wat onbedoeld wel voor opgetrokken wenkbrauwen zorgt, is de volstrekt overbodige en karikaturale rol van Johnny de Mol als diep gelovige verzetstrijder. Gelukkig is dit het enige dat stoorde in een verder lekkere, stevige oorlogsthriller."

Alex van Warmerdam op vrijdag 29 september 2006 in de talkshow op het Nederlands Film Festival: "Zwartboek is een echte kutfilm, gemaakt door twee vieze ouwe mannen. Verhoeven kan helemaal niet filmen. En die nazi's hebben veel te ruime pakken. Je kan veel zeggen van de nazi's, maar de uniformen zaten perfect. (...) In bontjassen en beladen met juwelen stappen ze op een dekschuit. In 1944! Ze eten zelfs gemberkoekjes alsof het een Henri Dunant-uitstapje is. Komt er een Duitse patrouilleboot aan en die maait ze allemaal neer. Nou, ik zou zeggen: ze vroegen erom." Er onstond geen ruzie. Alex en Paul hebben elkaar gesproken en er zand over gegooid. Alex had spijt van de zinnen 'twee vieze ouwe mannen' en vond SOLDAAT VAN ORANJE en DE VIERDE MAN wel film.

Jac. J.M. Goderie in PreView van september-oktober 2006: “(…) Als er ooit een actrice heeft bestaan van wie men zegt dat de camera verliefd op haar is, dan is de camera van ZWARTBOEK in een constante staat van opperste opwinding geweest. Carice is niet van het scherm te branden en heeft met haar duizelende aanwezigheid voorgoed een gat in mijn ziel geboord, en uit mijn mond is dat niet zomaar een compliment!”

Prijzen

In vier dagen tijd trok de film meer dan 100.000 bezoekers. De productie heeft daarmee de status van Gouden Film behaald. Volgens een zegsvrouw van het Nederlands Filmfestival is het behalen van die status in vier dagen tijd een record. Qua opbrengsten vestigt Zwartboek overigens geen record. Dit komt door de Albert Heijn-coupons waarmee bioscoopbezoekers dit weekend hun tweede kaartje gratis krijgen. Platina Film (400.000 bezoekers) op 5 oktober 2006.

Giovanni Award op het filmfestival van Venetië in september 2006.

Gouden Kalf op 6 oktober 2006 voor BESTE ACTRICE voor Carice van Houten, voor BESTE REGIE voor Paul Verhoeven, voor BESTE LANGE SPEELFILM voor de producenten San Fu Maltha voor Fu Works, Jos van der Linden voor Hector BV en Frans van Gestel en Jeroen Beker voor Motel Films.

Haagse Publiekprijs 2006 voor de belangrijke bijdrage aan het imago van de hofstad.

Het miljoenste kaartje werd op 12 januari 2007 verkocht aan een bezoeker van het MustSee theater in Delft. Het Nederlands Film Festival en het Nederlands Fonds voor de Film riepen in januari 2007 de Diamanten Film in het leven voor Nederlandse speelfilms en documentaires die tijdens de roulatie meer dan één miljoen bezoekers naar de bioscoop trekken. De oorlogsthriller ZWARTBOEK had dit aantal toen ruim bereikt en regisseur Paul Verhoeven en producent San Fu Maltha kregen de eerste Diamanten Film op 31 januari 2007 tijdens een diner.

BAFTA nominatie voor beste film in een buitenlandse taal op 12 januari 2007. De BAFTA's zijn de belangrijkste filmprijzen in Engeland.

Op shortlist (9 titels) voor Academy Award nominatie, maar die kreeg de film niet.

Rembrandt Award (publieksprijs) beste Nederlandse film van afgelopen jaar op 12 maart 2007. Carice van Houten kreeg de Rembrandt Award voor beste Nederlandse actrice.

Carice van Houten: nominatie in de categorie Beste Actrice voor ZWARTBOEK bij de European Film Awards 2007.

Award van de Austin Film Critics Association in de categorie Beste Buitenlandse Film in december 2007.

ZWARTBOEK werd op het Nederlands Film Festival in oktober 2008 uitgeroepen tot 'Beste Film' boven SIMON en SOLDAAT VAN ORANJE. Voor de film top 50-allertijden kon het publiek op www.nlfilmtop50.nl kiezen uit ruim 850 Nederlandse film. Een initiatief van Nederland 2 in samenwerking met het Nederlands Film Festival, de website Cinema.nl en de VPRO.

Casting

Hans Kemna, Job Gosschalk

Filmuziek

Anne Dudley

Camera

Karl Walter Lindenlaub

Montage

Job ter Burg, James Herbert

ProdDesign

Wilbert van Dorp

Kostuums

Yan Tax

Stunts

Willem de Beukelaer

Special effects

Harrie Wiessenhaan

Bioszalen

90+3 bij première

Kleur

Kleur

Meer info

http://www.zwartboekdefilm.nl/

Budget

17 miljoen euro

Locaties

Den Haag, Delft, Hardenberg

Art director

Maarten Piersma, Wilbert Van Dorp

Soort film

oorlog

Boxoffice

Binnenkomst op 1 in Nederland.

In de VS bracht de film in negen zalen in het premièreweekend van 8 april 2007 meer dan 112.000 euro op. Daarmee leverde ‘Zwartboek’ gemiddeld het meeste geld op per bioscoopzaal van alle films die op dit moment in de Verenigde Staten draaien. Relatief gezien haalde de film meer geld op dan de succesvolle komedie ‘Norbit’ van Eddie Murphy. Ook Quentin Tarantino moest het met zijn nieuwe film ‘Grindhouse’ afleggen tegen Verhoeven. De film bracht uiteindelijk bijna 4,5 miljoen dollar op in theaters in de Verenigde Staten.
Afbeeldingen