Tirza (2010)

Regie

Rudolf van den Berg

Scenario

Rudolf van den Berg

Release

30 september 2010

Producent

San Fu Maltha, Jeroen Koolbergen, Antonino Lombardo, Marina Blok, Mardou Jacobs

Studio

Fu Works

Duur

102 minuten
Filminformatie

Verhaal

De verfilming van de meerdere malen bekroonde, gelijknamige roman van Arnon Grunberg uit 2006 is het portret van een man die ooit alles had (vrouw, kinderen, werk en een miljoen), maar na zijn ontslag ontdekt dat hij eigenlijk niets meer heeft. Jörgen Hofmeester is, kortom, een typisch Grunberg-personage: overbodig, machteloos, en vol schaamte. Zijn vrouw heeft hem allang verlaten, zijn ene dochter is naar Frankrijk vertrokken en zijn andere dochter, zijn hoogbegaafde lievelingetje Tirza, is met haar Marokkaanse vriend Choukri naar Namibië afgereisd en laat niets van zich horen. Regisseur Van den Berg heeft het heden en verleden verraderlijk innig met elkaar verweven, analoog aan de ervaring van Hofmeester. De getergde vader vliegt ten einde raad naar Namibië om zijn verloren gewaande dochter op te sporen. Maar in het Afrikaanse woestijnland wacht, natuurlijk, geen verlossing. Hij komt er op onthutsende wijze achter wat er met Tirza is gebeurd.

Cast

Gijs Scholten van Aschat (Jörgen), Sylvia Hoeks (Tirza), Johanna ter Steege (Alma), Abbey Hoes (Ibi), Titia Hoogendoorn (Ester), Nasrdin Dchar (Choukri), Keitumetse Matlabo (Kaisa)

Ontstaan

Begin september 2009 begonnen de opnamen van de speelfilm in Den Haag, Zuid-Afrika en Namibië.

Grunberg won met zijn roman Tirza in 2007 de Libris Literatuurprijs en de Gouden Uil en werd genomineerd voor de AKO Literatuurprijs, NS Publieksprijs en Inktaap. Het boek werd vertaald voor Duitsland, Zwitserland, Oostenrijk, Turkije, Italië en Tsjechië.

In de film ligt het accent sterk op de tweede helft van het boek. Daarin gaat Hofmeester op zoek naar Tirza.

Gijs Scholten van Aschat was net aan een sabbatical begonnen toen Rudolf van den Berg de financiering rondkreeg.

Aan Johan ter Steege wijdde Arnon in 1991 het in eigen beheer uitgegeven 'Het Boek Johanna', waarna de actrice volgens de overlevering de oplage van 27 exemplaren vernietigde.

Facts

De gemeente Den Haag gaf 150.000 euro aan de makers van de film om de stad te promoten. Het leverde bijna alleen interieurs van een huis in Den Haag op.

Een deel van de muziek is van Chagall, de dochter van regisseur Rudolf van den Berg en kostuumontwerpster Linda Bogers. Van den Berg had het nummer zonder te zeggen dat het van haar was onder de tijdelijke montage gezet. De reacties waren goed, dus het heeft de uiteindelijke film gehaald. (Bron: CJP magazine, nummer 1-2013)

Pers

Mark van den Tempel in 'Preview' van september/oktober 2010: "(...) de laag over het Nederland van na 11 september het minst interssant. Tijdloos is daarentegen de ongemakkelijke relatie tussen vader en dochter. (...) Sylvia Hoeks, zelf 27, duikt moeiteloos in een tienerrol. En Gijs? Die neemt de kijker mee naar de rand van de afgrond waar Jörgen in staart."

Niels Bakker in 'de Filmkrant' van september 2010: "Drie keer Tirza: hoe verhouden boek, toneelstuk en film zich tot elkaar? De angel verdween uit Grunbergs verhaal maar toch komt regisseur Rudolf van den Berg met een paar uiterst originele, handige vondsten. En dat allemaal zonder voice-over! (...) Van den Berg komt met een aantal uiterst originele, handige vondsten. Het scenario, door hemzelf geschreven, begint waar de roman zijn apotheose bereikt. Het eindexamenfeest, de terugkeer van de echtgenote, Hofmeesters 'eervolle' ontslag bij de uitgeverij - ze zijn hier een gegeven. Hofmeester (Gijs Scholten van Aschat) reist meteen naar de Afrikaanse woestenij, om op zoek te gaan naar Tirza en haar vriendje Choukri. Die hebben sinds hun vertrek nog helemaal niets van zich laten horen. tirza is dus een roadmovie, met veel actie en dynamiek, en mooie beelden die rechtstreeks afkomstig lijken uit een vakantieplakboek. (...) De uitgestrekte, ruige zandvlaktes zijn bovendien een treffende metafoor voor de chaos in Hofmeesters hoofd. Met flashbacks legt Van den Berg uit hoe het zo ver heeft kunnen komen. Deze zijn, net als in de roman, als puzzelstukjes door het verhaal geweven. Het toneelstuk van het Nationale Toneel, dat eerder dit jaar op tournee ging langs de Nederlandse theaters, pakt het anders aan. Regisseur Johan Doesburg balt Hofmeesters complete leven samen op één plek, voor hetzelfde decor. (...) We zitten in het toneelstuk, net als in de roman die volledig vanuit zijn perspectief verteld wordt, toch een beetje in Hofmeesters hoofd. De flashbacks in de film hebben eenzelfde effect. Ze vervloeien volledig met de barre trip door de woestijn. Geen fade-ins en fade-outs, niet even het beeld op zwart zetten, zelfs de aanduiding van wanneer iets zich afspeelde ontbreekt. Het zijn net herinneringen: willekeurig, fragmentarisch en associatief gemonteerd. Ze zorgen ervoor dat een voice-over overbodig is. Van den Berg heeft zichzelf, op de dialogen na, sowieso niet te afhankelijk gemaakt van Grunbergs tekst. Het toneelstuk doet dat wel - daar treedt Hofmeester ook op als verteller - maar daar is dat minder een probleem. Theater is een medium van het woord, en bovendien begon Grunberg zijn carrière als toneelschrijver - wat nog altijd doorsijpelt in zijn gedetailleerde situatieschetsen en snedige, spelklare dialogen. Heeft Van den Berg dan echt het maximale eruit gehaald? Bijna. Oplossingen voor plot, vertelperspectief en plaats van handeling zijn nog relatief eenvoudig te verzinnen. Dat ligt anders voor de toon van een roman. Grunberg schrijft sarcastisch, met een grimmige, bijtende spot. Zijn doel: de illusies ontmantelen waarmee zijn personages hun leven draaglijk houden. Het toneelstuk houdt dit nihilisme redelijk vast, al heeft Van Doesburg er een flitsende show omheen gebouwd, waarin het vette spel en de haarscherpe dialogen de boventoon voeren. Het is bijna een satire. Maar de film riekt naar een sentimentaliteit die bij Grunberg volstrekt afwezig is. Uitgekleed tot een tragedie over de gepassioneerde liefde van een vader voor zijn dochter blijft er een menselijk drama over. De muziek onderstreept dat: melancholisch, gevoelig, serieus. Deze keuze is ook een knieval voor een massapubliek, een massapubliek dat cinema meer dan literatuur en theater geacht wordt te bedienen. Het maakt tirza tot de Nederlandse tegenhanger van de Duitse verfilming van Michel Houellebecqs Elementaire deeltjes: wel de dramatische verhaallijn, niet de scherpe angel. De cynische, zwartgallige cultuurkritiek en de sardonische misantropie zijn achterwege gelaten. Terwijl het Grunberg en Houellebecq daar juist om te doen is."

Dirk Koppes in 'De Pers' van woensdag 29 september 2010: "(...) Zijn uitgeverij stuurt hem vroegtijdig met pensioen (...) Als Tirza dan een vriendje krijgt, slaan bij hem de stoppen door. Die dubbele overbodigheid ontbreekt in de film, wat het karakter van Hofman afvlakt. Gelukkig staat daar het weergaloze spel van Scholten van Aschat tegenover, die in Tirza bewijst dat hij veel vaker de hoofdrol moet krijgen in vaderlandse speelfilms."

Grieteke Meerman in 'Sp!ts' van donderdag 30 september 2010: "(...) in de tweede helft van de film zijn de flashbacks een stuk sterker dan de tegenwoordige tijd. Die draait om Jörgens metaforische woestijntrip en is, ondanks het mooie licht-, montage- en camerawerk, toch een stuk saaier om naar te kijken. Op het acteerwerk is weinig aan te merken. Sylvia Hoeks (Duska, De Storm) speelt een dartele Tirza die heel dicht in de buurt komt bij het meisje dat je je tijdens het lezen van boek had voorgesteld. En dankzij zijn toegewijde manier van spelen brengt ook toneelveteraan en parttime filmacteur Gijs Scholten van Aschat (Cloaca, De Passievrucht) het er goed vanaf – wat niet gemakkelijk is met een onalledaags personage als Hofmeester. De dialogen zijn wat houterig en onrealistisch. Het is sowieso al best apart dat Tirza Jörgen vraagt of hij haar wil ontmaagden, maar ongeloofwaardig wordt het wanneer Jörgen terugzegt dat hij haar helaas niet kan ’neuken’ omdat hij haar vader is. Niet alleen die harde taal, maar ook het expliciet zwabberend naakt van voornamelijk Johanna ter Steege, in haar rol van Alma, is aan de misplaatste kant – hoe lekker Hollands dat misschien ook is. Een groter minpunt is de algehele sfeer. Die is absurdistisch, benauwend, donker en kil. Is dat in het boek een kracht, in de film is dat juist een zwaktebod. Het schept een afstandelijkheid die op de cruciale momenten niet kan worden overbrugd. En dat is gelijk het probleem: alles klopt en het ziet er prachtig uit, maar raken doet de filmversie van Tirza niet."

Peter de Bruijn in NRC Handelsblad van 22 september 2010: " (...) In de roman klinkt steeds milde spot door terwijl we Hofmeester na een kookcursus bezig zien met zijn kunstig vervaardigde sushi en sashimi. In de film is dat anders: acteur Gijs Scholten van Aschat – hier op zijn best – maakt meer een mens van Hofmeester: onaangenaam bij vlagen, zeker, maar toch: een man met de beste bedoelingen, een goede man. Sylvia Hoeks hoeft als Tirza maar weinig te doen (die illusie weet ze tenminste te wekken) om te intrigeren, want zij is een actrice van wie de camera houdt. Enigszins onbevredigend is haar rol wel, maar dat komt doordat we Tirza alleen te zien krijgen door de verwrongen, ook seksueel geladen blik van haar pa. Scenarioschrijver en regisseur Van den Berg heeft de structuur van Tirza drastisch omgegooid. Hij laat de film grotendeels in Namibië afspelen, en vertelt de voorgeschiedenis in flashbacks. Die zijn niet alleen perfect gedoseerd, maar ze hebben ook een dramatische functie. Ze trekken de kijker mee in het web van angsten en wanen, herinneringen en hallucinaties van Hofmeester. Een hoogstandje in de vaak onderschatte kunst van het scenarioschrijven. Daarmee is niet gezegd dat de film visueel tekortschiet, want Van den Berg buit zijn exotische locaties maximaal uit, met soms overweldigende beelden, zeker wanneer Tirza zich ontpopt tot roadmovie en Hofmeester de woestijn inrijdt, op zoek naar Tirza, die in Namibië maar niks van zich laat horen. De hele vergeefsheid van Hofmeesters bestaan komt samen in een sublieme scène, waarin hij een zeehond redt van een aanstormende hyena. Hij heeft gezelschap van kindprostituee Kaisa, gespeeld door de 9-jarige Keitumetse Shanice Matlabo. Ze speelt haar aandoenlijk en had iets meer streetwise moeten overkomen. Ook zij is, met miljoenen anderen, een overtollig mens. Regisseur Van den Berg heeft gezegd dat hij een film met een „geheim” wilde maken, met „iets onzegbaars”. Dat is hem gelukt. Tirza is een film die je kunt zien en herzien. En dan nog een keer kunt bekijken. Het Nederlands Filmfestival heeft eindelijk weer eens een openingsfilm die deze eervolle plek echt verdient."

Jos van der Burg in 'Het Parool' van woensdag 29 september 2010: " (...) Tirza (fraai ingetogen gespeeld door Sylvia Hoeks). (...) Hoe verfilm je een roman die zich voortdurend op de rand van groteske en satirische overdrijving bevindt? Scenarist en regisseur Rudolf van den Berg (De avonden) is er de man niet naar om het drama te verkleinen. Met Tirza gaat hij voluit. De film is niet het resultaat van een fileermes, maar van een moker. De keuze pakt met Scholten van Aschat als Hofmeester lange tijd goed uit. De acteur legt meesterlijk Hofmeesters in drank gedrenkte (alcohol is zijn medicijn tegen de schaamte) paranoïde hersenpan bloot. Zijn in mist ronddolende personage doet denken aan de in alcohol gemarineerde hoofdpersoon in John Hustons meesterwerk Under the vulcano. Net als in die film zijn in Tirza actuele gebeurtenissen, wanen en flashbacks naadloos aan elkaar geregen - een perfect stilistische vertaling van Hofmeesters verlies van de greep op de werkelijkheid. Helaas raken we Hofmeester aan het einde kwijt, omdat Van den Berg in navolging van Grunberg zijn gekte over the top jaagt. We eindigen met een psychopaat. Jammer en onnodig, want dat in ieder mens een gekooid beest schuilt, hadden we al begrepen."

Filmuziek

Bob Zimmerman

Camera

Gábor Szabó

Montage

Job ter Burg

Distributeur

Independent Films

Bioszalen

66 bij première

Kleur

Kleur

Meer info

Website: http://www.tirzadefilm.nl.

Art director

Benedict Schillemans
Afbeeldingen